Podstawą ustaleń w przedmiocie podziału majątku wspólnego jest wprowadzenie rozdzielności majątkowej w małżeństwie stron. W praktyce rozdzielność majątkowa może zostać wprowadzona na trzy sposoby. Po pierwsze, w wyniku prawomocnego wyroku rozwodowego, który ustala rozdzielność majątkową, przy czym data uprawomocnienia się tego wyroku stanowi jednocześnie datę rozpoczęcia rozdzielności majątkowej. Po drugie, małżonkowie mogą dobrowolnie zawrzeć umowę o rozdzielności majątkowej w formie aktu notarialnego, co może nastąpić zarówno w trakcie trwania małżeństwa, jak i przed jego rozwiązaniem, bez konieczności inicjowania postępowania rozwodowego. Po trzecie, na żądanie jednego z małżonków sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z „ważnych powodów”.
Po wprowadzeniu rozdzielności majątkowej następuje etap podziału majątku wspólnego, który obejmuje składniki majątkowe nabyte przez małżonków od chwili zawarcia małżeństwa do momentu wprowadzenia rozdzielności majątkowej. W tym kontekście, w toku postępowania o podział majątku, mogą wystąpić przypadki ukrywania majątku przez jednego z małżonków. W niniejszym artykule omówione zostaną kwestie związane z legalnością takiego postępowania oraz jego skutkami prawnymi.
Ukrywanie majątku przez małżonka a podział majątku w postępowaniu sądowym
W przypadku, gdy podział majątku wspólnego ma być przeprowadzony przez sąd, tj. gdy małżonkowie nie są w stanie osiągnąć porozumienia w drodze polubownej, podstawą do rozliczenia będzie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, każdy z małżonków jest zobowiązany do zwrotu wydatków oraz nakładów poczynionych z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty mające na celu osiąganie dochodu. Ponadto, małżonek może żądać zwrotu wydatków i nakładów poniesionych ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny, z zastrzeżeniem, że nie przysługuje mu roszczenie o zwrot wydatków poniesionych w celu zaspokojenia bieżących potrzeb rodziny, chyba że wydatki te przyczyniły się do zwiększenia wartości majątku wspólnego.
W ramach postępowania sądowego sąd ma obowiązek ustalić, po pierwsze, które składniki majątkowe wchodzą w skład majątku wspólnego stron, po drugie, jaką wartość mają te składniki, a po trzecie – w jaki sposób podzielić zgromadzony majątek wspólny. Ukrywanie majątku przez jednego z małżonków najczęściej ma miejsce przed rozpoczęciem postępowania sądowego lub w trakcie trwania sprawy rozwodowej.
Ukrywanie majątku przez małżonka – formy
Ukrywanie majątku przez małżonka może przybrać różne formy. Może to obejmować na przykład: wypłacanie środków pieniężnych z konta bankowego w gotówce, przelewanie środków z konta wspólnego na konto osobiste (np. nieznane drugiemu małżonkowi), przelewy na konta osób trzecich, jak również fizyczne ukrywanie składników majątku ruchomego, takich jak gotówka, samochody, biżuteria, zegarki, dzieła sztuki czy inne wartościowe przedmioty.
Ukrywanie majątku przez małżonka – przepisy prawne
W przypadku, gdy w toku postępowania o podział majątku wspólnego zostanie udowodnione, że jeden z małżonków dokonał ukrycia składników majątku, stosowany będzie przepis art. 415 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia”. W ramach tego przepisu konieczne jest wykazanie, że miało miejsce konkretne zdarzenie (delikt), które wyrządziło szkodę, oraz że istnieje związek przyczynowy między tym zdarzeniem a szkodą. Działanie (lub zaniechanie) sprawcy musi być zawinione i bezprawne.
Przykładem takiego zdarzenia może być wypłata środków pieniężnych z bankomatu, przelew środków z konta wspólnego na konto osobiste bez wiedzy drugiego małżonka, czy fizyczne ukrycie składników majątkowych, takich jak samochody, dzieła sztuki czy biżuteria. Szkodą będzie pozbawienie drugiego małżonka środków finansowych lub składników majątku ruchomego. Związek przyczynowy między ukryciem majątku a powstałą szkodą jest oczywisty – gdyby ukrywanie majątku nie miało miejsca, szkoda nie wystąpiłaby.
Ukrywanie majątku przez małżonka – odszkodowanie
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, „każdy z małżonków ma prawo do żądania rozliczenia z tytułu nieuzasadnionego zbycia i roztrwonienia składników majątku wspólnego przez drugiego małżonka. Roszczenie takie ma charakter odszkodowawczy i opiera się na art. 415 Kodeksu cywilnego, co oznacza, że obejmuje ono zarówno powstałą stratę, jak i utracone korzyści, które mogłyby wejść do majątku wspólnego” (Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, z dnia 17 kwietnia 2000 r., V CKN 25/00). W konsekwencji, w przypadku wykazania, że jeden z małżonków ukrył składniki majątku, ich wartość powinna zostać doliczona do majątku wspólnego i uwzględniona przy jego podziale.
W odniesieniu do nieuzasadnionego zbycia składników majątku wspólnego, Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 18 sierpnia 1958 r. (sygn. 1 CR 547/58) uznał, że w przypadku, gdy jedno z małżonków dokonuje takiego zbycia, wyrządzając szkodę drugiemu małżonkowi, temu ostatniemu przysługuje odszkodowanie w wysokości połowy wartości zbytego składnika majątku wspólnego.
Ponadto, w ramach postępowania działowego sąd dokonuje rozliczenia szkody wynikłej z działania lub zaniechania małżonka w trakcie trwania wspólności majątkowej, pod warunkiem, że było ono zawinione (tak: Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 27 czerwca 2024 r. II CSKP 2085/22).
Warto także dodać, że w przypadku wydatkowania przez małżonka środków z rachunku bankowego na bieżące potrzeby rodziny, współmałżonek nie może domagać się rozliczenia tych wydatków przy podziale majątku, o ile były one uzasadnione i stanowiły rzeczywiste potrzeby utrzymania rodziny (Postanowienie SN z dnia 4 listopada 1999 r., II CKN 523/98). Niemniej jednak, w przypadku wyższych kwot ukrytych przez małżonka, które nie mogą zostać zakwalifikowane jako przeznaczone na bieżące potrzeby rodziny, sąd będzie zobowiązany uwzględnić je przy podziale majątku wspólnego.
Problemy ze sprawami o podział majątku wspólnego w Kielcach i okolicy?
Jako adwokat mogę Ci pomóc! Moja kancelaria adwokacka w Kielcach specjalizuje się w prawie cywilnym. Sprawy dotyczące podziału majątku nie są mi obce, dzięki temu jestem w stanie rozwiązać Twoje problemy. Zachęcam do kontaktu, aby omówić możliwe opcje współpracy i uzyskać szczegółową poradę prawną na temat dostępnych do podjęcia działań prawnych w takich przypadkach.
Adwokat Kielce Robert Kozubek.